Κοσμοπολιτισμός, Αναλογία και Ενσυναίσθηση
Για έναν νέο κοσμοπολιτισμό που σέβεται τη διαφορετικότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Emilio Carpio · Vice President Technologies, Kohler Coating
Όσοι από εμάς ταξιδεύουμε —και ιδιαίτερα όσοι επισκεπτόμαστε την Ελλάδα— αναγνωρίζουμε λέξεις όπως «κοσμοπολίτης», «αναλογία» ή «ενσυναίσθηση»… Λέξεις που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση του σημερινού κόσμου. Γι’ αυτό με συγκίνησε βαθιά το άρθρο που δημοσίευσε πρόσφατα ο φίλος μου Rodrigo στην εφημερίδα El Heraldo de México, από το οποίο θα ήθελα να μοιραστώ ένα απόσπασμα:
Σήμερα, ένα επικίνδυνο δίλημμα διατρέχει το Κογιοακάν και ολόκληρο τον κόσμο: είτε αγαπάμε ό,τι είναι δικό μας είτε αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα. Όταν οι Στωικοί στοχάστηκαν πάνω σε αυτό το ζήτημα στην αρχαιότητα, διαπίστωσαν ότι υπάρχει μια ανθρώπινη κοινότητα ευρύτερη από οποιαδήποτε μεμονωμένη πόλη. Ο χριστιανισμός, με τον δικό του τρόπο, προχώρησε ακόμη περισσότερο αυτή την ιδέα. Αιώνες αργότερα, ο Καντ οραματίστηκε ένα κοσμοπολιτικό δίκαιο: μοιραζόμαστε τον ίδιο κόσμο και κανείς δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν να του ανήκει αποκλειστικά η Γη. Πιο πρόσφατα, η Μάρθα Νούσμπαουμ επανέφερε αυτή τη σκέψη, υπενθυμίζοντάς μας ότι οι δεσμοί και οι αφοσιώσεις μας στις τοπικές κοινότητες είναι θεμιτοί, αλλά ποτέ δεν αρκούν από μόνοι τους.
Με άλλα λόγια, ο κοσμοπολιτισμός, όπως διαμορφώθηκε στα τέλη του 20ού αιώνα, χρειάστηκε να ασκήσει αυτοκριτική. Για αρκετές δεκαετίες επικρατούσε η αντίληψη ότι η παγκοσμιοποίηση θα καθιστούσε σχεδόν άνευ σημασίας τα σύνορα, τα έθνη και τις ιδιαίτερες κουλτούρες. Είναι σαφές ότι αυτό δεν συνέβη. Ο Τσαρλς Τέιλορ και ο Άλασντερ Μακιντάιρ μάς υπενθύμισαν, όχι πολύ παλιά, ότι κανείς δεν υπάρχει έξω από τη συγκεκριμένη πραγματικότητα της ιστορίας, της κοινότητας και της γλώσσας του.
Γι’ αυτό χρειαζόμαστε έναν νέο κοσμοπολιτισμό: λιγότερο αφελή, λιγότερο αποκομμένο από τις ρίζες του και περισσότερο συνειδητοποιημένο απέναντι στις πραγματικές εντάσεις της εποχής μας. Οι κοινότητες μπορούν να προστατεύουν τη μνήμη, τους θεσμούς και τον τρόπο ζωής τους. Όμως αυτά τα δικαιώματα συναντούν ένα καθοριστικό όριο: την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου. Καμία παράδοση, καμία πλειοψηφία και κανένας λόγος κρατικής σκοπιμότητας δεν μπορούν να δικαιολογήσουν τη μετατροπή ενός ανθρώπου σε αντικείμενο, σε απόλυτο εχθρό ή σε πολίτη δεύτερης κατηγορίας.
Για να στοχαστούμε πάνω σε αυτή την ένταση, χρειάζεται να ανακτήσουμε μια αρχαία λέξη: «αναλογία». Το να σκεφτόμαστε αναλογικά σημαίνει να αναγνωρίζουμε ότι η ίδια πραγματικότητα μπορεί να εκφράζεται σε διαφορετικούς βαθμούς, επίπεδα και μορφές, χωρίς να χάνει την ενότητά της. Μπορούμε να υπερασπιζόμαστε ιδιαίτερες ταυτότητες χωρίς να τις απολυτοποιούμε· να αναγνωρίζουμε τις διαφορές χωρίς να τις μετατρέπουμε σε χάσματα· να υποστηρίζουμε το οικουμενικό χωρίς να διαγράφουμε το συγκεκριμένο.
Αντίστοιχα, χρειάζεται να ανακαλύψουμε ξανά κάτι ακόμη πιο πρακτικό: την «ενσυναίσθηση». Ο Έλον Μασκ έφτασε στο σημείο να παρουσιάσει την ενσυναίσθηση ως «τη θεμελιώδη αδυναμία του δυτικού πολιτισμού». Η Έντιτ Στάιν υποστηρίζει το αντίθετο: η ενσυναίσθηση είναι ακριβώς εκείνη που μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε, έστω ως έναν βαθμό, την εμπειρία του άλλου και να ανακαλύψουμε ότι απέναντί μας δεν βρίσκεται ένα αναλώσιμο ον, ένας αριθμός στατιστικής ή μια απειλή, αλλά ένας άνθρωπος με εσωτερικό κόσμο, θεμιτές ρίζες και εγγενή αξιοπρέπεια. Ίσως αυτός ακριβώς να είναι ο κοσμοπολιτισμός που χρειαζόμαστε: όχι εκείνος των ανθρώπων χωρίς ρίζες, αλλά εκείνος των ανθρώπων που έχουν ρίζες αρκετά βαθιές ώστε να μη φοβούνται τις ρίζες των άλλων.

